લાલ કંધારી ગાય

(છબી સૌજન્ય પશુચિકિત્સા વિજ્ઞાન અને પશુપાલન મહાવિદ્યાલય, પરભની)

લાલ કંધારી એ મહારાષ્ટ્રના મરાઠાવાડ ક્ષેત્રમાં અગ્રણી ગાય વર્ગની જાતિ છે. જોકે આ ગાય ઓછી દુધ ઉત્પાદકો છે પરંતુ તેમની સંવર્ધન કાર્યક્ષમતા ઊંચી છે. એવું કહેવાય છે કે આ જાતિએ રાજા સોમ દેવરાયના શાહી રાજવંશનું પોતાની તરફ ધ્યાન આકર્ષિત કર્યું હતું, એ પણ ૪ મી સદી સુધી. રાજા સોમ દેવરાય રાજા કાન્હરના સુપુત્ર હતાં, જે નંદેદ જિલ્લાના કંદહાર ઉપર શાસન કરતાં હતાં. લાલ કંધારી નામ ‘રાજા કાન્હર’ માટે દૂષિત નામ હોવાનું જણાય છે. કેમ કે પ્રાણીઓમાં મુખ્ય લાલ રંગ છે, તેથી કુદરતી નામ ‘લાલ કંધારી’ છે. રાજા સોમ દેવરાય દ્વારા તેમના પિતાની યાદમાં ‘લાલ કાન્હારી’ તરીકે નામ આપવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ સમય પસાર થતાં ખોટી રીતે પડેલું ‘લાલ કંધારી’ નામ વધુ સામાન્ય બન્યું.

લાલ કંધારી પશુઓના સંવર્ધન માર્ગમાં મહારાષ્ટ્રના નંદેદ, પરભની, હિંગોલી અને બીડ જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે. શુદ્ધ સ્વરૂપમાં પ્રાણીઓ નંદેદ જીલ્લાના કંદહાર, મુખેદ, નંદેદ અને બિલોલી તાલુકાઓમાં જોવા મળે છે અને મરાઠાવાડ ક્ષેત્રમાં અન્ય કેટલાક જિલ્લાઓમાં જેવા કે અહમદપુર, હિંગોલી, લાતુર, અને પરભની તાલુકામાં જોવા મળે છે. આ પ્રાણીઓને આ વિસ્તારોની અર્ધ-સૂકી ગરમ અને સૂકી આબોહવા શ્રેષ્ઠ અનુકૂળ છે. નર ખાસ કરીને ભારવહન હેતુ માટે ઉછેરવામાં આવે છે.

(છબી સૌજન્ય જિલ્લા પરિષદ, લાતુર)

નર કદમાં મધ્યમ, મજબૂત, સઘન અને સારા દેખાતાં હોય છે. શારીરિક રંગ લગભગ ઘેરો બદામી લાલ હોય છે. લાલ કંધારી એક મધ્યમ કદના મજબૂત અને બળવાન પ્રાણી છે. શરીર સઘન ચોરસ બાંધાવાળું હોય છે પરંતુ વિરાટ નથી હોતું. આખલા નિયમ અનુસાર ગાયો કરતાં રંગે ઘાટા હોય છે. કપાળ આંખો વચ્ચે પહોળું હોય છે અને સહેજ ઉપસેલું હોય છે; કાન એકસરખાં અને ગોળાકાર અણીઓ સાથે લટકતાં હોય છે. આંખો કાળા રંગની ગોળાકાર ચમકતી હોય છે.

ઉત્પાદન અને પ્રજનનક્ષમતા

આ જાતિનો અભ્યાસ પશુચિકિત્સા વિજ્ઞાન અને પશુપાલન મહાવિદ્યાલયમાં સારી રીતે થઈ રહ્યો છે જે ખેડૂતોને ગુણવત્તાયુક્ત આખલા પ્રદાન કરવા માટે એક સારા ટોળાની જાળવણી કરે છે. શરીરની લંબાઇ આશરે ૧૦૯ સે.મી., ઊંચાઈ ૧૨૮ સે.મી., ઘેરાવો ૧૫૦ સે.મી., ચહેરાની લંબાઈ ૪૬ સે.મી., કાનની લંબાઇ ૨૪ સે.મી., શિંગડાંની લંબાઈ ૧૬ સે.મી. અને પૂંછડીની લંબાઈ ૭૫ સે.મી. સુધી હોય છે. આખલા માટે અનુરૂપ આંકડા અનુક્રમે ૧૧૮, ૧૩૧, ૧૦૯, ૪૮, ૨૪, ૨૧ અને ૮૫ સે.મી. મળી આવ્યા હતા. ટોળાનું કદ ૨ થી ૫ પ્રાણીઓનું છે. જન્મ સમયે વાછરડા અન્ય જાતિઓની તુલનામાં ઓછા (૧૯-૨૨ કિલોગ્રામ) વજનના હોય છે તેથી ગાયો વિયાણ સમયે સરળતા અનુભવે છે. ગાય દરરોજ ૧.૫-૨ કિલોગ્રામ દુધ ઉત્પન્ન કરે છે. દૂધમાં સરેરાશ ફેટની માત્રા ૪.૫૭±૦.૦૩ ટકા અને એસએનએફની માત્રા ૮.૬૨±૦.૦૧ ટકા હોય છે. જાતિના દૂધની ઉપજમાં સરેરાશ ૪૦૦ થી ૬૦૦ કિલોગ્રામ સુધીની મર્યાદા મળી આવી છે. દુધ-ઉત્પાદનની અવધિ ૨૩૦-૨૭૦ દિવસનો હોય છે જ્યારે શુષ્ક સમયગાળો ૧૩૦-૧૯૦ દિવસનો છે. પ્રથમ વિયાણ, ગર્ભાવસ્થાનો સમયગાળો, સેવાની અવધિ અને બે વિયાણ વચ્ચેના સમયગાળાની ઉંમર અનુક્રમે ૩૦-૪૫ મહિના, ૨૭૨-૨૯૦ દિવસો, ૧૨૦-૧૭૦ દિવસ અને ૩૬૦-૭૦૦ દિવસોની હોય છે. કદમાં નાના હોવા છતાં સારી ભારવહન ક્ષમતાને લીધે આખલાને પસંદ કરવામાં આવે છે.

લાલ કંધારીની જાતિ મરાઠાવાડના ઉત્તરીય ભાગમાં બળદની શક્તિ પૂરી પાડે છે. પરભની જીલ્લામાં પરભની અને પુના જેવા બજારોમાં, નંદેદ જીલ્લામાં લોહા કુંડલવાડી અને નાઇગૌનમાં આ પ્રાણીઓ વેચાણ અને ખરીદી માટે ઉપલબ્ધ છે. છેલ્લા બે નામના બજારોમાં, શુદ્ધ જાતિના આખલા અને ગાયો પ્રજનન હેતુ માટે ઉપલબ્ધ છે.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*